Gaziantep'in yeşil balkon uygulaması ve taş mimarisi mirası

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'nin "Yeşil Balkon" uygulaması, belirlenen ölçü ve kurgu şartlarını sağlayan konut projelerinde emsal alanının artırılmasına imkân tanıyan yerel bir imar düzenlemesidir. Şehrin taş mimarisi mirası ise aynı coğrafyanın diğer ucunu, yani mevcut yapı stoğunun restorasyonla yeniden kullanıma kazandırılmasını tarif eder.

Bu iki başlık ilk bakışta birbirinden uzak görünür; oysa ikisi de aynı soruya cevap verir: Gaziantep'te bir yapı, yerel iklime ve yerel mimari geleneğe nasıl uyar? Aşağıda yeşil balkon düzenlemesinin nasıl işlediğini, taş mimari mirasının restorasyonda ne anlama geldiğini ve Tudyahan projesinde bu iki konuyu nasıl birleştirdiğimizi anlatıyoruz.

Yeşil balkon düzenlemesi nedir

Yeşil balkon, bağımsız bölümlere entegre edilen, bitkilendirmeye elverişli ve dışa açık kalması şartıyla tasarlanan balkon tipidir. Düzenlemenin amacı, yoğun konut dokusunda yeşil alanı yalnız zeminde değil, yapının içinde de üretebilmektir. Bu nedenle uygulama, basit bir balkon büyütmesi olarak değil, yapının kesitine giren bir açık mekân kurgusu olarak ele alınır.

Düzenlemeden yararlanabilmek için birkaç koşulun birlikte sağlanması gerekir:

• Balkonun yönetmelikte belirtilen en az genişlik ve en az alan ölçülerini sağlaması.
• Binanın kat sayısına bağlı olarak belirlenen sayıda ara katta kurgulanması.
• Dış cephelerin cam, PVC veya çelik doğramalarla kapatılmaması; balkonun açık kalması.
• Üstü açık tasarımlarda pergole gibi gölgeleme öğelerine izin verilmesi.
• Bitkilendirmeye uygun zemin, drenaj ve sulama altyapısının projede çözülmesi.

Aranan ölçüler, kat şartları ve emsal artış oranı yerel düzenlemeyle belirlenir ve zaman zaman güncellenir. Bu nedenle sitemizde sabit bir rakam vermiyoruz; projenize uygulanacak güncel değerleri, başvuru öncesinde Gaziantep Büyükşehir Belediyesi ve ilgili ilçe belediyesinden teyit ediyoruz.

Emsal artışı nasıl hesaplanır

Emsal, arsa üzerinde yapılabilecek toplam kapalı inşaat alanını belirleyen katsayıdır; hesabın nasıl yapıldığını TAKS, KAKS ve emsal yazımızda ayrıntılı anlattık. Yeşil balkon düzenlemesi, şartları sağlayan projelerde bu katsayının üzerine belirli bir oranda ek hak tanır.

Pratikte hesap üç adımda ilerler. Önce parselin plan verilerine göre temel emsal alanı bulunur. Ardından tasarlanan yeşil balkonların düzenlemedeki ölçü ve kat şartlarını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Son olarak, şartlar sağlanıyorsa ek emsal hakkı hesaplanır ve bu hak proje kurgusuna dağıtılır.

Kritik nokta üçüncü adımdadır: kazanılan ek alan, yapının plan şemasını bozmadan kullanılabiliyorsa gerçek bir kazançtır. Balkonların kat kurgusuna zorlama biçimde yerleştirildiği projelerde ise kazanılan metrekare, kaybedilen plan verimliliğiyle dengelenir. Bu nedenle yeşil balkon kararını, kütle çalışması başlar başlamaz projeye dahil ediyoruz.

Düzenlemeden yararlanan projelerde ikinci bir kazanç daha vardır: doğru yönlendirilmiş açık mekânlar, yaz aylarında iç mekâna gelen güneş yükünü azaltarak enerji performansına katkı verir. Sürdürülebilirlik sertifikalarında bu tür pasif önlemlerin nasıl değerlendirildiğini yeşil bina sertifikaları yazımızda ele aldık.

Gaziantep'in taş mimari mirası

Gaziantep'in kültürel mirasında tarihi konaklar ve kentsel sit alanı içindeki sivil mimari örnekleri özel bir yer tutar. Bu yapılar, bölgenin ikliminden doğmuş çözümler taşır: ortada geniş bir avlu (hayat), yazın serin kışın sıcak kalmasını sağlayan alt kat kilerler (hazne), kalın taş duvarlar ve avluya yönlenen mekân kurgusu.

Bu düzen, bugünkü terimlerle bir pasif iklimlendirme sistemidir. Kalın taş duvarın ısıl kütlesi gün içindeki sıcaklık dalgalanmasını yumuşatır; avlu, gece serinliğini depolayan ve gündüz iç mekâna veren bir hava haznesi gibi çalışır. Yerel mimarinin bir diğer karakteristik öğesi ise geleneksel dış cephe kaplamasını tanımlayan "tudya" sac cumbasıdır.

Şehir merkezinden uzaklaşmak isteyenlerin tercih ettiği havuzlu bağ evi projelerinde de aynı miras sürer: geleneksel taş doku modern betonarme sistemlerle harmanlanır, doğal taş cephe kaplamaları ve enerji verimli yalıtım sistemleriyle doğayla iç içe bir yaşam konforu hedeflenir.

Restorasyonda taş doku nasıl ele alınır

Tarihi bir yapıda taş doku, üzerine yeni bir katman giydirilecek bir yüzey değil, yapının kendisidir. Bu nedenle restorasyon süreci önce belgelemeyle başlar: rölöve ile mevcut durum ölçülür, restitüsyon ile yapının özgün hâli araştırılır, restorasyon projesi ile müdahale kararları tanımlanır. Kentsel sit alanı içindeki ve tescilli yapılarda bu projeler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu onayına sunulur.

Uygulamada üç ilke belirleyicidir. Birincisi, özgün malzemeyle uyumlu müdahale: taşın türü, derz harcı ve yüzey işlemi özgün dokuya uygun seçilir. İkincisi, okunabilirlik: sonradan eklenen katmanlar özgün dokudan ayırt edilebilir kalır. Üçüncüsü, geri döndürülebilirlik: yeni eklerin, yapıya kalıcı zarar vermeden sökülebilmesi tercih edilir.

Günümüz konfor standartlarının sağlanması da bu ilkeler içinde çözülür. Isıtma, ıslak hacim ve ses yalıtımı gibi ihtiyaçlar, taş duvarın nefes alma özelliğini bozmayan detaylarla kurgulanır; yanlış seçilmiş bir yalıtım ya da çimento esaslı bir derz, tarihi duvarda nem birikmesine ve uzun vadede bozulmaya yol açar.

Tudyahan: iki mirasın buluştuğu yer

Gaziantep'te yürüttüğümüz Tudyahan projesi, bir avlu etrafında konumlanan ve zamanla özgün işlevini yitirmiş üç tarihi konaktan oluşan bir yapı topluluğunun otel ve restorana dönüştürülmesiydi. Projenin adı da bu bağlamdan geliyor: yöresel mimaride sıklıkla karşılaşılan "tudya" sac cumbası.

Üç konak birbirinden bağımsız üç proje olarak ele alınmadı; avlu kurgunun omurgası kabul edildi ve bütün program bu boşluğa bağlandı. Konaklama birimleri konakların içine yerleşirken, yeme-içme alanları avluyla doğrudan ilişkilenen açık ve kapalı bölümlere dağıtıldı. Cephede "tudya" mirası korunarak köklü bir yapı diliyle çağdaş konfor standartları aynı yapıda buluşturuldu.

Sonuçta tarihi doku bir dekor öğesi olarak değil, mekân kurgusunun taşıyıcısı olarak kaldı; sonradan eklenen her katman okunur biçimde ayrıştı. Yeme-içme alanının açık ve kapalı olarak ikiye ayrılması ise işletmenin yaz ve kış kullanımını aynı avlu üzerinden kesintisiz sürdürebilmesini sağladı — yani avlu, geleneksel işlevini bugünkü programda da sürdürüyor.

BAFF Mimarlık bu süreçte ne yapar

Gaziantep'in bu iki mimari mirasını — yeşil balkon ve taş doku — güncel projelerimize taşıyoruz.

• Parselin plan verilerini ve yerel düzenlemeleri okuyarak yeşil balkon hakkından yararlanılıp yararlanılamayacağını tespit ederiz.
• Ek emsal hakkını plan verimliliğini bozmadan kullanacak kütle alternatifleri geliştiririz.
• Tarihi yapılarda rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini hazırlar, koruma kurulu sürecini yürütürüz.
• Özgün malzemeyle uyumlu detay ve derz çözümlerini şartname düzeyinde tarif ederiz.
• Uygulamada dokunun korunmasını sahada denetleriz.

Tarihi yapılar için restorasyon mimarlığı hizmetimize, yeni konut projeleri için villa ve konut mimarlığı hizmetimize göz atabilirsiniz.